Metakognisyon ya da üstbiliş, en kısa haliyle kendi bilişsel süreçlerimiz hakkında bilgi sahibi olma ve bu süreçleri izleyip düzenleyebilme kapasitesidir.
Düşünce hakkında düşünmek
John Flavell metakognitif izlemeyi dört unsurun etkileşimiyle açıklar: metakognitif bilgi, metakognitif deneyimler, hedefler ve stratejiler. Örneğin bir metni anlamadığını fark etmek bir metakognitif deneyimdir; geri dönüp yeniden okumaya karar vermek ise düzenleyici bir eylemdir.
Bu nedenle metakognisyon yalnızca içe bakmak değildir. Fark ettiğimiz şeyi davranışımıza yansıtmayı da içerir: çalışma yöntemini değiştirmek, ek kanıt aramak, hızını azaltmak veya yardım istemek.
Üç basit kontrol noktası
Bir işe başlamadan önce “Bu görev ne istiyor ve ben bu konuda ne biliyorum?” diye sor. Süreç sırasında “Kullandığım yöntem işe yarıyor mu?” kontrolünü yap. Bitirdiğinde “Nerede zorlandım ve bir dahaki sefere neyi değiştireceğim?” sorusuyla kısa bir değerlendirme yap.
Bu üç an — öncesi, sırası ve sonrası — soyut bir kavramı gündelik bir pratiğe dönüştürür. Her kontrolün uzun olması gerekmez; dürüst bir cümle bile düşünme sürecini görünür kılabilir.
MenteeUp’ta düşüncenin izi
Bir görüşü konuşmadan önce ve sonra yeniden yazmak, düşüncenin değişimini tek bir doğru-yanlış puanına indirgemeden görmeyi sağlar. Eminlik puanı da bu kaydın bir parçasıdır: kişi yalnızca ne düşündüğünü değil, düşüncesine ne kadar güvendiğini de gözlemleyebilir.
Bu kayıtlar bir tanı ya da kişilik ölçümü değildir. Ama kişiye kendi gerekçelerindeki değişimi fark etmek için küçük, somut bir ayna sunabilir.